Sobór Świętej Trójcy

Sobór Świętej Trójcy w Hajnówce to monumentalna cerkiew prawosławna, która wyróżnia się na tle polskiej architektury sakralnej. Budowla o wysokości 50 metrów z charakterystycznymi betonowymi łupinami tworzącymi dach może pomieścić nawet 5 tysięcy wiernych. To miejsce, gdzie tradycja chrześcijańskiego wschodu spotyka się z odważną współczesną architekturą, a każdego roku w końcu maja rozbrzmiewają tu głosy chórów z całego świata podczas słynnego festiwalu muzyki cerkiewnej.

Architektura która zapiera dech

Sobór powstawał przez prawie dwie dekady – budowę rozpoczęto w 1974 roku, a poświęcenie nastąpiło dopiero w 1992 roku. Za projekt odpowiadał Aleksander Grygorowicz, ale współtworzył go również Jerzy Nowosielski, znany malarz i teoretyk sztuki sakralnej. Efekt ich pracy to coś więcej niż typowa cerkiew.

Dach świątyni składa się z przenikających się nieregularnie betonowych łupin – rozwiązanie architektoniczne, które było w latach 70. i 80. XX wieku niezwykle nowatorskie. Konstrukcja oparta jest na czterech filarach, co pozwoliło stworzyć przestronne wnętrze bez dodatkowych podpór. Z zewnątrz budowla robi wrażenie – masywna, ale jednocześnie jakby unosząca się dzięki tej nietypowej formie dachu.

Wewnątrz sobór rozpościera się na dwóch poziomach z łączną powierzchnią ponad 1000 metrów kwadratowych. Polichromie i ikonostas tworzą atmosferę, która różni się od tego, co można zobaczyć w typowych polskich kościołach. Nie każdy wie, że pierwotny projekt wystroju autorstwa Nowosielskiego spotkał się z oporem proboszcza i ostatecznie nie został w pełni zrealizowany, co do dziś pozostaje tematem dyskusji wśród miłośników sztuki sakralnej.

W 2024 roku Sobór Świętej Trójcy w Hajnówce został wpisany do rejestru zabytków Podlasia, mimo że jest obiektem stosunkowo młodym. Decyzję uzasadniono wyjątkowymi wartościami historycznymi, naukowymi i architektonicznymi tej budowli.

Siedem ołtarzy i dwa poziomy

W hajnowskim soborze znajduje się siedem ołtarzy rozlokowanych na różnych poziomach świątyni. Główny, poświęcony Świętej Trójcy, mieści się w centralnej części. W nawie północnej stoi ołtarz z ikoną Matki Bożej Nieoczekiwana Radość, odgrodzony jednorzędowym ikonostasem – to właśnie tutaj w niedziele rano odprawiane są poranne liturgie.

Na górnym poziomie urządzono baptysterium poświęcone lokalnym świętym. Jego ściany pokrywają polichromie przedstawiające między innymi św. Cyryla z Turowa i św. Eufrożynę Potocką. Na podłodze wyłożona jest ikona św. męczennika dzieciątka Gabriela – świętego szczególnie czczonego na Podlasiu.

Dolna część soboru mieści trzy kolejne ołtarze. Największy dedykowany jest św. Mikołajowi, po prawej stronie znajduje się niewielki ołtarz św. Barbary, a po lewej – ku czci św. Antoniego Pieczerskiego. W tej krypcie spoczęło ciało księdza Antoniego Dziewiatowskiego, niestrudzonego budowniczego soboru, którego imię nosi dziś ulica, przy której stoi świątynia.

Muzyka cerkiewna która obiegła świat

Od 1982 roku hajnowski sobór stał się sceną dla jednego z najbardziej rozpoznawalnych festiwali muzyki cerkiewnej w Europie. Początkowo uczestniczyły w nim wyłącznie polskie chóry, ale od 1990 roku impreza zyskała międzynarodowy charakter. Od tamtej pory w murach cerkwi można było usłyszeć śpiew zespołów ze Stanów Zjednoczonych, Indii, Korei, Kenii, Rosji, Finlandii czy Włoch.

W cerkwi prawosławnej nie używa się instrumentów muzycznych – wszystkie nabożeństwa oprawiane są wyłącznie śpiewem chóralnym. Przy hajnowskim soborze działają trzy chóry: parafialny (który brał udział w 29 edycjach festiwalu), młodzieżowy oraz dziecięcy. Akustyka wnętrza sprawia, że śpiew rozbrzmiewa tu wyjątkowo.

Dla kogo to miejsce

Sobór przede wszystkim funkcjonuje jako czynna świątynia, gdzie codziennie odprawiane są nabożeństwa. Warto o tym pamiętać planując wizytę – należy zachować odpowiedni strój i szacunek dla miejsca kultu. Kobiety powinny mieć nakryte głowy, a mężczyźni zdejmują nakrycie głowy wchodząc do środka.

Miłośnicy architektury znajdą tu przykład odważnego modernizmu w budownictwie sakralnym – takich realizacji w Polsce nie ma wiele. Osoby zainteresowane kulturą prawosławną i sztuką cerkiewną zobaczą wnętrze bogate w ikony i polichromie, które różnią się od zachodnioeuropejskiej tradycji.

Jeśli ktoś planuje wizytę w końcu maja, warto sprawdzić terminy festiwalu muzyki cerkiewnej – to wyjątkowa okazja, żeby usłyszeć koncerty chórów z różnych stron świata w naturalnym dla nich otoczeniu. Festiwal przyciąga tłumy, więc trzeba liczyć się z większym ruchem turystycznym.

Hajnówka leży na skraju Puszczy Białowieskiej, więc wizytę w soborze można połączyć ze zwiedzaniem jednego z ostatnich fragmentów pierwotnej puszczy w Europie. To dobry punkt na mapie dla tych, którzy chcą poznać kulturę prawosławną wschodniego Podlasia.

Historia budowy i kontekst

Budowa soboru trwała 18 lat – od 1974 do 1992 roku. To przedsięwzięcie było możliwe dzięki determinacji lokalnej wspólnoty prawosławnej i wsparciu władz kościelnych. Projekt Aleksandra Grygorowicza zakładał stworzenie świątyni, która łączyłaby tradycję bizantyjską z nowoczesnymi rozwiązaniami konstrukcyjnymi.

Jerzy Nowosielski, współprojektant, miał stworzyć kompletny wystrój cerkwi – dostał oficjalne zlecenie od metropolity Bazylego. Gotowy projekt polichromii spotkał się jednak z oporem proboszcza i ostatecznie nie został zrealizowany w pierwotnej formie. Nowosielski zaprojektował jedynie część wystroju, a reszta powstała według innych koncepcji.

Poświęcenia soboru 11 października 1992 roku dokonał metropolita Bazyli. Od tego momentu świątynia stała się nie tylko główną cerkwią parafialną w Hajnówce, ale również ważnym punktem na mapie polskiego prawosławia i symbolem obecności kultury wschodniochrześcijańskiej na Podlasiu.

Praktyczne informacje

Sobór Świętej Trójcy znajduje się przy ulicy księdza Antoniego Dziewiatowskiego w centrum Hajnówki. Dojazd samochodem z Warszawy zajmuje około 3 godzin (trasa przez Białystok), z Białegostoku to niecała godzina jazdy.

Wstęp do soboru jest bezpłatny, ale należy pamiętać, że to przede wszystkim miejsce kultu religijnego. Zwiedzanie możliwe jest poza godzinami nabożeństw. Liturgie odprawiane są codziennie – rano i wieczorem, szczegółowy harmonogram warto sprawdzić na stronie parafii lub jej profilu na Facebooku.

Na zwiedzanie wnętrza warto zarezerwować około 30-45 minut. Jeśli ktoś chce spokojnie obejrzeć wszystkie ołtarze, polichromie i zejść do krypty, może to zająć nawet godzinę. Warto przyjść z przewodnikiem lub przynajmniej wcześniej poczytać o symbolice ikon i wystroju cerkwi – wtedy wizyta będzie znacznie bardziej wartościowa.

Godziny otwarcia: Sobór jest otwarty codziennie, ale godziny mogą się różnić w zależności od nabożeństw. Najlepiej planować wizytę w godzinach przedpołudniowych lub wczesnym popołudniem.

W okolicy soboru znajduje się parking, a sama Hajnówka oferuje podstawową infrastrukturę turystyczną – kilka hoteli, pensjonatów i restauracji. Miasto jest dobrą bazą wypadową do zwiedzania Puszczy Białowieskiej, która zaczyna się dosłownie kilka kilometrów dalej.

Dla osób zainteresowanych głębszym poznaniem kultury prawosławnej warto sprawdzić, czy akurat nie odbywa się jakaś uroczystość cerkiewna – wtedy można zobaczyć sobór w pełnej okazałości, ze śpiewem liturgicznym i pełną oprawą. Trzeba jednak pamiętać, że podczas nabożeństw obowiązują ściślejsze zasady zachowania i stroju.